Artykuł powstał 18.04.2023 r., ostatnia aktualizacja: 17.04.2026 r.
Zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV, ang. Human Papillomavirus) jest najczęstszą infekcją przenoszoną drogą płciową na świecie. Szacuje się, że nawet 80% osób aktywnych seksualnie zetknie się z tym wirusem przynajmniej raz w życiu. Choć w zdecydowanej większości przypadków układ odpornościowy eliminuje infekcję samoistnie, u części osób dochodzi do zakażenia przetrwałego. To może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych, w tym do nowotworów złośliwych. W tym artykule wyjaśniamy, jakie choroby i nowotwory może wywoływać wirus HPV, jak dochodzi do zakażenia, jakie badania warto wykonać i czy infekcji HPV można się pozbyć.
Z tego artykułu dowiesz się:
>> czym jest wirus HPV i jakie wyróżniamy jego typy (niskoonkogenne i wysokoonkogenne),
>> jakie nowotwory złośliwe może wywoływać przetrwałe zakażenie HPV wysokoonkogennym: rak szyjki macicy, rak sromu, rak pochwy, rak prącia, rak odbytu, rak gardła i krtani,
>> jakie łagodne zmiany powodują typy niskoonkogenne wirusa (kłykciny kończyste),
>> jakimi drogami dochodzi do zakażenia i jak można zmniejszyć ryzyko infekcji,
>> jakie badania profilaktyczne warto wykonać oraz czy zakażenie HPV można leczyć.
Spis treści
Jakie istnieją typy wirusa HPV?
Wirus HPV nie jest jednym jednorodnym patogenem – dotychczas
zidentyfikowano ponad 200 jego typów. Poszczególne szczepy różnią się przede
wszystkim potencjałem onkogennym, czyli zdolnością do inicjowania zmian
nowotworowych w zakażonych komórkach. Z klinicznego punktu widzenia kluczowy
jest podział na dwie grupy:
1. Typy HPV niskiego ryzyka (niskoonkogenne) cechują się znikomym ryzykiem
transformacji nowotworowej. Odpowiadają za powstawanie łagodnych brodawek
i zmian na błonach śluzowych oraz skórze, w tym kłykcin kończystych (brodawek płciowych). Do tej grupy zaliczamy min. typy: 1, 2, 4, 10, 6, 11, 13, 30, 40, 42, 43 i 44.
2. Typy HPV wysokiego ryzyka (wysokoonkogenne) stanowią poważne zagrożenie
zdrowotne. Przetrwałe zakażenie tymi szczepami – trwające 9-10 lat lub dłużej –
istotnie zwiększa ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych. Do tej grupy zaliczamy
typy: 16, 18, 31, 33, 35, 39, 45, 51, 52, 56, 58, 59, 66 i 68. Najgroźniejsze i
najczęściej identyfikowane w preparatach nowotworowych są typy 16 i 18.
| Grupa ryzyka | Typy wirusa | Wywoływane zmiany |
|---|---|---|
| Niskoonkogenne | 1, 2, 4, 10, 6, 11, 13, 30, 40, 42, 43, 44 | Kłykciny kończyste, brodawki płciowe, łagodne zmiany śluzówkowe, brodawki skórne, tzw. kurzajki |
| Wysokoonkogenne | 16, 18, 31, 33, 35, 39, 45, 51, 52, 56, 58, 59, 66, 68 | Rak szyjki macicy, rak odbytu, rak gardła, rak prącia, rak sromu |
| >> Czy wiesz, że… Za powstawanie brodawek płciowych (kłykcin kończystych) odpowiadają przede wszystkim typy 6 i 11 wirusa HPV. Z kolei za rozwój raka szyjki macicy w niemal 70% przypadków odpowiadają typy HPV 16 i 18. |
|---|
Jakie choroby wywołuje wirus HPV onkogenny?
Zakażenie wirusem HPV o wysokim potencjale onkogennym jest powiązane z rozwojem kilku różnych nowotworów złośliwych. Mechanizm onkogenny polega na integracji wirusowego DNA z genomem zakażonej komórki. Wirusowe białka E6 i E7 inaktywują kluczowe białka supresorowe guza – odpowiednio p53 i pRb – zaburzając kontrolę cyklu komórkowego i prowadząc do niekontrolowanej proliferacji komórek, czyli to tzw. unieśmiertlenienia chorych komórek i rozwoju guza nowotworowego.
Szacuje się, że HPV onkogenny odpowiada za:
· blisko 100% przypadków raka szyjki macicy,
· około 90% przypadków raka odbytu,
· około 60-100% przypadków raka pochwy,
· około 25-70% przypadków raka gardła środkowego (oropharynx),
· około 40-60% przypadków raka sromu,
· około 30-50% przypadków raka prącia.
Rak szyjki macicy a HPV
Rak szyjki macicy jest najsilniej powiązanym z HPV nowotworem złośliwym. Badania naukowe wykazały, że DNA wirusa HPV obecne jest w 99,7% preparatów pobranych od pacjentek z rakiem szyjki macicy. To czyni HPV jednym z niewielu czynników etiologicznych nowotworu udowodnionych z tak dużą pewnością statystyczną. Za odkrycie roli przewlekłej infekcji HPV w onkogenezie raka szyjki macicy przyznano nawet Nagrodę Nobla Profesorowi Haradowi zur Hausenowi.
Wirus HPV namnaża się w nabłonku szyjki macicy, szczególnie w strefie transformacji (obszar przejścia między nabłonkiem płaskim a gruczołowym). Nieleczone przetrwałe zakażenie szczepami wysokoonkogennymi prowadzi do stopniowej dysplazji nabłonka:
CIN 1 → CIN 2 → CIN 3, a następnie, kiedy przekracza błonę podstawną do raka inwazyjnego.
Proces ten trwa zazwyczaj 10-15 lat, co stwarza realne okno terapeutyczne – pod warunkiem regularnych badań profilaktycznych.
Rocznie na świecie rozpoznaje się około 660 000 nowych przypadków raka szyjki macicy, z czego blisko 350 000 kobiet umiera z powodu tej choroby. W Polsce rak szyjki macicy jest czwartym pod względem częstości nowotworem złośliwym u kobiet.
>> Warto przeczytać również: Wirus hpv a rak szyjki macicy
| Zapamiętaj: Rak szyjki macicy przez długi czas nie daje żadnych objawów, stąd jego określenie „cichy zabójca". Gdy pojawiają się pierwsze dolegliwości, takie jak nieprawidłowe krwawienia z dróg rodnych, krwawienie po stosunku lub ból w okolicy miednicy, choroba może być już w zaawansowanym stadium. Regularna cytologia i test HPV to jedyne skuteczne narzędzia wczesnego wykrycia. |
|---|
Rak prącia a HPV
Rak prącia to stosunkowo rzadki nowotwór złośliwy, jednak jego związek z zakażeniem HPV jest dobrze udokumentowany. Wirus HPV – szczególnie typy 16 i 18 – wykrywany jest w około 30-50% przypadków raka prącia, przy czym w nowotworach o typie płaskonabłonkowym odsetek ten może być jeszcze wyższy.
Rak prącia rozwija się najczęściej w okolicy napletka i żołędzi. Do czynników ryzyka, oprócz zakażenia HPV, zalicza się:
· brak obrzezania,
· zakażenie wirusem HIV,
· wieloletnią stulejkę (inaczej fimoza),
· palenie tytoniu,
· zaniedbanie higieny osobistej.
Pierwsze objawy to zazwyczaj niegojąca się zmiana, owrzodzenie lub grudka na żołędzi lub napletku.
| Warto podkreślić: Szczepienie przeciwko HPV wykazuje wysoką skuteczność w ochronie mężczyzn przed nowotworami związanymi z HPV – w tym rakiem prącia. |
|---|
Zakażenie wirusem HPV a rak odbytu
Rak odbytu jest nowotworem, w którym rola HPV jest wyjątkowo dobrze udokumentowana – wirus wykrywany jest w nawet 90% przypadków. Typy 16 i 18 odpowiadają za zdecydowaną większość z nich.
Rak odbytu dotyka zarówno kobiety, jak i mężczyzn, choć wyższe ryzyko zachorowania stwierdzono u mężczyzn utrzymujących stosunki analne oraz u osób z obniżoną odpornością (w tym zakażonych HIV). Przedrakowe zmiany – śródnabłonkowa neoplazja odbytu (AIN, ang. Anal Intraepithelial Neoplasia) – mogą przez wiele lat wyprzedzać rozwój raka inwazyjnego, stwarzając szansę na wczesne wykrycie.
Objawy raka odbytu mogą obejmować:
· krwawienie z odbytu,
· ból lub dyskomfort w okolicy odbytu,
· uczucie parcia na stolec,
· zmianę rytmu wypróżnień,
· wyczuwalny guzek lub stwardnienie w tej okolicy.
Zakażenie wirusem HPV: rak krtani i gardła
Wirusy HPV onkogenne – szczególnie typ 16 – są uznanym czynnikiem etiologicznym nowotworów głowy i szyi, w tym raka gardła środkowego (oropharynx), raka krtani oraz raka jamy ustnej czy migdałka. Odsetek raków gardła środkowego związanych z HPV wzrósł w ciągu ostatnich dekad z kilkunastu do ponad 70% w niektórych krajach zachodnich.
Do zakażenia HPV w obrębie jamy ustnej i gardła dochodzi przede wszystkim drogą kontaktów oralno-genitalnych. Obecność wirusa brodawczaka ludzkiego w jamie ustnej stwierdza się u mężczyzn statystycznie częściej niż u kobiet. Zmiany brodawczakowate mogą pojawić się również w jamie ustnej, na języku, migdałkach, tylnej ścianie gardła oraz na strunach głosowych powodując nawracającą brodawczakowatość krtani.
| Warto wiedzieć: Raki gardła i krtani związane z HPV dotykają coraz częściej młodych, niepalących mężczyzn. Do zakażenia dochodzi głównie podczas kontaktów oralno-genitalnych. Szczepienie przeciw HPV chroni przed tym typem nowotworów, dlatego rekomenduje się je zarówno dziewczynkom, jak i chłopcom, najlepiej przed inicjacją seksualną. |
|---|
Jakie choroby wywołuje wirus HPV niskoonkogenny?
Typy HPV niskoonkogenne – przede wszystkim typy 6 i 11 – są odpowiedzialne za powstawanie łagodnych zmian w obrębie narządów płciowych i okolic odbytu. Najczęstszą manifestacją kliniczną jest pojawienie się kłykcin kończystych, nazywanych też brodawkami płciowymi (łac. condylomata acuminata).
Kłykciny kończyste są zmianami skórnymi o nierównej, kalafiorowatej powierzchni, koloru cielistego lub brązowawego. Mogą być pojedyncze lub mnogie, a w nieleczonych przypadkach mogą się zlewać w rozległe wykwity. Pojawiają się najczęściej:
· na wargach sromowych, sromie i przedsionku pochwy u kobiet,
· na żołędzi i napletku u mężczyzn,
· na skórze krocza i okolicy odbytu u obu płci,
· w jamie ustnej, gardle oraz na strunach głosowych – szczególnie u osób praktykujących seks oralny.
Kłykciny kończyste same w sobie nie są zmianami przednowotworowymi, jednak ich obecność świadczy o aktywnym zakażeniu HPV. Warto wówczas zbadać się również w kierunku szczepów wysokoonkogennych, gdyż zakażenia mieszane są możliwe.
| Wskazówka: Jeśli zauważysz kłykciny kończyste (brodawki płciowe) u siebie lub partnera, koniecznie oznacz obecność wirusa HPV z grupy wysokoonkogennych. Pamiętaj, że zakażenie HPV niskoonkogennym nie wyklucza równoczesnego zakażenia szczepem wysokoonkogennym. |
|---|
Jakie są drogi zakażenia HPV?
Wirus HPV przenosi się przede wszystkim drogą płciową, przez bezpośredni kontakt ze skórą lub błonami śluzowymi osoby zakażonej. Do zakażenia może dojść podczas stosunków pochwowych, analnych i oralnych, a także przez bezpośredni kontakt genitalny bez penetracji.
Stosowanie prezerwatyw zmniejsza ryzyko zakażenia HPV, ale nie eliminuje go całkowicie, gdyż wirus może znajdować się na obszarach skóry nieosłoniętych przez kondom. Wyższe ryzyko przetrwałego zakażenia HPV dotyczy:
· osób z obniżoną odpornością (zakażonych HIV, po przeszczepach),
· osób z wieloma partnerami seksualnymi,
· palących tytoń (nikotyna osłabia lokalną odporność nabłonkową),
· osób, które rozpoczęły życie seksualne w bardzo młodym wieku.
Jakie badania wykonać w kierunku zakażenia HPV i raka szyjki macicy?
Najważniejszymi badaniami profilaktycznymi są:
- Cytologia (wymaz z szyjki macicy) – podstawowe badanie przesiewowe, które do niedawna było rekomendowane co 3 lata u kobiet od 25. do 65. roku życia. Pozwala wykryć nieprawidłowe komórki nabłonka szyjki macicy. Obecnie sama cytologia nie jest już badaniem rekomendowanym ani w Polsce ani w Europie.
- Test HPV (DNA HPV) – wykrywa obecność materiału genetycznego wirusów HPV wysokoonkogennych (DNA). Jest czulszy niż cytologia i rekomendowany jako samodzielne badanie przesiewowe co 5 lat w przypadku jeśli wynik jest ujemny. Od lipca 2025 roku kobiety w wieku 25-64 lata mogą wykonać bezpłatnie test na HPV w ramach NFZ, jeśli wymaz okaże się ujemny badanie będzie powtórzone za 5 lat. Natomiast w przypadku wyniku dodatniego z raz pobranej od pacjentki próbki wykonana zostanie cytologia płynna, bez konieczności dodatkowej wizyty w placówce medycznej.
- Kolposkopia – to diagnostyka pogłębiona, szczegółowe badanie szyjki macicy z użyciem kolposkopu, wykonywane w przypadku nieprawidłowych wyników cytologii lub dodatniego wyniku testu w kierunku HPV. Umożliwia precyzyjną ocenę zmian i pobranie biopsji.
| Zapamiętaj: Rak szyjki macicy jest „cichym zabójcą" – przez długi czas nie daje żadnych objawów. Gdy pojawiają się nieprawidłowe krwawienia z dróg rodnych lub inne dolegliwości, choroba może być już w zaawansowanym stadium. Regularne badania profilaktyczne to najskuteczniejsza metoda ochrony. |
|---|
Czy można leczyć zakażenie wirusem HPV?
Leczenie samego zakażenia wirusem HPV, czyli eliminacja wirusa z organizmu, praktycznie nie jest możliwe przy użyciu dostępnych leków przeciwwirusowych. Organizm zdrowej osoby zazwyczaj eliminuje wirusa samoistnie w ciągu 1-2 lat. W przypadku zakażenia przetrwałego można natomiast leczyć zmiany wywołane przez wirusa.
Dostępne metody leczenia zmian wywołanych przez HPV obejmują:
· elektrochirurgiczne usunięcie zmian przednowotworowych szyjki macicy (HSIL: CIN2/3) metodą LEEP/LLETZ (pętla elektryczna) lub konizację chirurgiczną.
· miejscowe leczenie kłykcin kończystych – preparaty z podofyliną, imikwimodem lub trójchlorooctanem (TCA), a także krioterapia, laser CO2 lub elektrokoagulacja.
| Uwaga: Istnieje skuteczna metoda profilaktyki pierwotnej– szczepienie profilaktyczne przeciwko HPV. W Europie dostępne są dwa preparaty, które zapobiegają zakażeniu najgroźniejszymi typami wirusa, jest to najskuteczniejszą metodą profilaktyki pierwotnej. Rekomenduje się ją dziewczętom i chłopcom w wieku 9-14 lat, przed inicjacją seksualną, choć korzyść ze szczepienia wykazano również u osób dorosłych. |
|---|
Zakończenie
Wirus HPV jest poważnym zagrożeniem zdrowotnym. Odpowiada za niemal 100% przypadków raka szyjki macicy oraz za znaczący odsetek innych nowotworów złośliwych, w tym raka odbytu, gardła, prącia, pochwy i sromu. Kluczem do ochrony jest świadoma profilaktyka – regularne badania cytologiczne i testy HPV, a przede wszystkim szczepienie profilaktyczne przeciwko HPV.
Jeśli chcesz zadbać o swoje zdrowie, nie zwlekaj. Umów się na badanie cytologiczne lub test HPV, a kwestię szczepienia przeciwko HPV omów ze swoim lekarzem. Profilaktyka jest zawsze lepsza niż leczenie.
FAQ: Jakie choroby wywołuje wirus HPV?
Bibliografia
- Bosch FX, Lorincz A, Muñoz N, Meijer CJ, Shah KV. The causal relation between human papillomavirus and cervical cancer. J Clin Pathol. 2002;55(4):244-265. doi:10.1136/jcp.55.4.244
- de Martel C, Georges D, Bray F, Ferlay J, Clifford GM. Global burden of cancer attributable to infections in 2018: a worldwide incidence analysis. Lancet Glob Health. 2020;8(2):e180-e190. doi:10.1016/S2214-109X(19)30488-7
- Walboomers JM, Jacobs MV, Manos MM, et al. Human papillomavirus is a necessary cause of invasive cervical cancer worldwide. J Pathol. 1999;189(1):12-19.
- Kreimer AR, Clifford GM, Boyle P, Franceschi S. Human papillomavirus types in head and neck squamous cell carcinomas worldwide: a systematic review. Cancer Epidemiol Biomarkers Prev. 2005;14(2):467-475.
- Daling JR, Madeleine MM, Johnson LG, et al. Human papillomavirus, smoking, and sexual practices in the etiology of anal cancer. Cancer. 2004;101(2):270-280.
- Giuliano AR, Palefsky JM, Goldstone S, et al. Efficacy of quadrivalent HPV vaccine against HPV infection and disease in males. N Engl J Med. 2011;364(5):401-411.
- World Health Organization. Human papillomavirus (HPV) and cervical cancer. Fact sheet. Genewa: WHO; 2023. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/human-papillomavirus-(hpv)-and-cervical-cancer [dostęp: 20.03.2025]
- Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników. Rekomendacje PTGiP dotyczące profilaktyki raka szyjki macicy. Warszawa: PTGiP; 2022.
- Arbyn M, Weiderpass E, Bruni L, et al. Estimates of incidence and mortality of cervical cancer in 2018: a worldwide analysis. Lancet Glob Health. 2020;8(2):e191-e203.
- Krajowy Rejestr Nowotworów. Nowotwory złośliwe w Polsce w 2023 roku. Warszawa: Centrum Onkologii – Instytut im. M. Skłodowskiej-Curie; 2024. http://onkologia.org.pl [dostęp: 20.03.2025]
Dr n. med. Wojciech Homola, specjalista położnictwa i ginekologii, autor wielu prac naukowych z zakresu HPV oraz profilaktyki raka szyjki macicy, wieloletni wykładowca akademicki. Na codzień prowadzi ciąże, pomaga w doborze antykoncepcji, wykonuje kolposkopie, histeroskopie oraz elektrokonizacje szyjki macicy.
