Szczepienie przeciwko HPV to jedno z najskuteczniejszych narzędzi profilaktyki raka szyjki macicy. To profilaktyka pierwotna, ale samo w sobie nie zwalnia z regularnych badań przesiewowych. Nawet w pełni zaszczepiona kobieta powinna nadal wykonywać cytologię i test HPV, bo żadne szczepienie nie chroni przed wszystkimi typami wirusa. W tym artykule wyjaśniamy, dlaczego jedno nie zastępuje drugiego, czym różni się cytologia od testu HPV i jak często się badać po szczepieniu. Jeśli chcesz mieć pewność, że robisz wszystko, aby uchronić się przed rakiem szyjki macicy.
Z tego artykułu dowiesz się, że:
>> szczepienie przeciw HPV znacząco zmniejsza ryzyko stanu przedrakowego (HSIL: CIN 2/3) oraz raka szyjki macicy, ale nie chroni przed wszystkimi wysokoonkogennymi genotypami wirusa, dlatego badania przesiewowe pozostają konieczne.
>> cytologia i test HPV to dwa różne badania: cytologia ocenia morfologię komórek nabłonka szyjki macicy, a test na HPV wykrywa obecność samego wirusa – dlatego wzajemnie się uzupełniają.
>> jak często wykonywać badania po szczepieniu, czym różni się cytologia płynna od klasycznej oraz jak interpretować wyniki.
>> dlaczego dodatni wynik testu HPV nie oznacza raka i czy szczepienie ma sens także dla osób dorosłych.
Spis treści
Dlaczego po szczepieniu przeciwko HPV nadal trzeba wykonywać cytologię i test HPV?
Szczepionki przeciw HPV są bardzo skuteczne, ale nie dają stuprocentowej ochrony przed każdym nowotworem szyjki macicy. Wynika to z kilku prostych powodów, o których warto pamiętać.
Po pierwsze, dostępne szczepionki chronią przed wybranymi typami wirusa brodawczaka ludzkiego. Tymi, które odpowiadają za większość, ale nie za wszystkie przypadki raka szyjki macicy. Szczepionka 9-walentna obejmuje dziewięć typów HPV (siedem wysokoonkogennych i dwa niskoonkogenne), a 2-walentna dwa najgroźniejsze onkogenne typy (16 i 18). Istnieją jednak także inne wysokoonkogenne genotypy wirusa, przed którymi szczepienie nie chroni, a nie potwierdzono naukowo tzw. odporności krzyżowej, czyli wytwarzania przeciwciał na genotypy nieobjęte szczepionką po szczepieniu przeciwko innym typom wirusa.
Po drugie, ochrona jest największa, gdy szczepienie zostanie wykonane przed rozpoczęciem życia seksualnego, czyli zanim dojdzie do ewentualnego pierwszego kontaktu z wirusem. Osoby zaszczepione w późniejszym wieku mogły już wcześniej zetknąć się z niektórymi typami HPV i skuteczność szczepienia jest wtedy mniejsza.
| To ważne: Szczepienie przeciwko HPV zmniejsza ryzyko raka szyjki macicy, ale go w 100 procentach nie eliminuje. Regularne badania przesiewowe są nadal konieczne przez całe życie, niezależnie od tego, czy jesteś zaszczepiona. |
|---|
Dlatego zarówno polskie, jak i międzynarodowe rekomendacje jednoznacznie zalecają, aby kobiety zaszczepione kontynuowały badania przesiewowe na takich samych zasadach jak kobiety niezaszczepione. Doskonale widać to w danych z krajów, które wprowadziły szczepienia najwcześniej. W Anglii u dziewcząt zaszczepionych w wieku 12-13 lat odnotowano spadek zachorowań na raka szyjki macicy o około 87-90 proc., a w Szkocji w tej samej grupie wiekowej nie stwierdzono ani jednego przypadku raka inwazyjnego. To pokazuje skuteczność szczepień, ale również przypomina, że to właśnie połączenie szczepienia z badaniami przesiewowymi buduje najmocniejszą ochronę.
Szczepienie przeciw HPV a profilaktyka raka szyjki macicy – jak się uzupełniają?
Profilaktykę raka szyjki macicy najlepiej wyobrazić sobie jako dwa uzupełniające się poziomy ochrony, które działają na różnych etapach.
Szczepienie to profilaktyka pierwotna. Jej celem jest niedopuszczenie do zakażenia przetrwałego wysokoonkogennymi typami HPV. Działa, zanim wirus w ogóle zadomowi się w organizmie, dlatego najlepsze efekty daje u dzieci i nastolatków przed inicjacją seksualną.
Badania przesiewowe, inaczej screeningowe czyli cytologia i test HPV, to profilaktyka wtórna. Ich zadaniem jest wczesne wykrycie już istniejącego zakażenia lub zmian w obrębie komórek nabłonka płaskiego szyjki macicy, zanim rozwinie w rak. Dzięki nim można wychwycić stan przedrakowy i podjąć leczenie na etapie, gdy jest wyleczalny niemalże w stu procentach.
Te dwa poziomy się nie wykluczają, lecz uzupełniają. Szczepienie ogranicza liczbę zakażeń, a badania przesiewowe wychwytują sytuacje kiedy wirus jednak wniknął do komórek nabłonka i doprowadził do zmian śródnabłonkowych.
Cytologia i test HPV – czym różnią się te badania?
Cytologia i test HPV są często wykonywane razem, jako tzw. co-testing, ale odpowiadają na dwa różne pytania:
- cytologia pokazuje, czy komórki nabłonka szyjki macicy mają prawidłową budowę.
- test na HPV odpowiada, czy w organizmie obecny jest wirus mogący te komórki uszkodzić.
Poniżej wyjaśniamy oba badania osobno.
>> Przeczytaj też: Metody badania cytologii szyjki macicy
Co wykrywa cytologia?
Cytologia (nazywana też badaniem cytologicznym lub testem Pap) polega na pobraniu komórek nabłonka z szyjki macicy (tarczy i kanału) oraz ich analizie pod mikroskopem. Badanie to wykrywa nieprawidłowości w morfologii komórek – od niewielkich zmian, które często same ustępują, po zmiany śródnabłonkowe dużego stopnia, czyli stan przedrakowy wymagający dalszej leczenia zabiegowego.
Cytologia odpowiada więc na pytanie, czy w komórkach nabłonka szyjki macicy doszło do powstania zmian śródnabłonkowych. Nie wykrywa natomiast samego wirusa – pokazuje dopiero ewentualne skutki działania wirusa.
Czy cytologia wykrywa HPV?
Nie, cytologia nie wykrywa zakażenia HPV. To częste nieporozumienie. Cytologia ocenia wygląd komórek i może jedynie wykazać zmiany, które bywają następstwem przewlekłego zakażenia wirusem, czyli tzw. koilocytozę. Samego wirusa jednak nie identyfikuje.
Obecność wirusa brodawczaka ludzkiego wykrywa dopiero test DNA HPV (test HPV HR). To badanie molekularne, które w pobranym materiale z szyjki macicy analizuje obecność DNA lub RNA wysokoonkogennych typów wirusa. Test HPV jest więc dodatni jeszcze zanim wirus zdąży spowodować widoczne zmiany w komórkach i właśnie dlatego oba badania tak dobrze się uzupełniają.
>> Dowiedz się: Dlaczego test na hpv jest lepszy niż cytologia
Kiedy i jak często wykonywać cytologię po szczepieniu przeciw HPV?
Fakt zaszczepienia nie zmienia zasad badań przesiewowych. Kobieta zaszczepiona bada się dokładnie tak samo jak niezaszczepiona.
W Polsce działa program profilaktyki raka szyjki macicy finansowany przez NFZ. Od 2025 roku podstawowym badaniem przesiewowym stał się w nim test HPV HR, wykonywany u kobiet w wieku od 25 do 64 lat. Aktualne zasady można podsumować w kilku punktach:
- program obejmuje kobiety w wieku od 25 do 64 lat,
- podstawowy test HPV HR wykonuje się raz na 5 lat (w przypadku wyniku ujemnego),
- jeśli wynik testu HPV jest dodatni, z tej samej próbki wykonywana jest cytologia płynna (LBC),
- w uzasadnionych przypadkach lekarz może zalecić badanie częściej – co 3 lata lub co 12 miesięcy,
- na badanie w ramach programu NFZ nie jest potrzebne skierowanie.
| Warto pamiętać, że: Powyższe zasady dotyczą programu populacyjnego. Twój lekarz ginekolog może zalecić indywidualny harmonogram badań, na przykład jeśli w przeszłości miałaś nieprawidłowe wyniki lub inne czynniki ryzyka. Dlatego niezależnie od schematu ogólnego warto ustalić plan badań podczas wizyty. |
|---|
Cytologia płynna czy klasyczna – którą metodę wybrać?
Cytologię można wykonać dwiema metodami:
- klasyczną (konwencjonalną, inaczej szkiełkową),
- płynną (LBC, z ang. liquid-based cytology).
Różnią się one przede wszystkim sposobem przygotowania pobranego materiału.
W cytologii klasycznej pobrane komórki nanosi się bezpośrednio na szkiełko mikroskopowe. W cytologii płynnej pobrany materiał umieszcza się w specjalnym płynie, z którego następnie przygotowuje się preparat. Ta różnica przekłada się na kilka praktycznych korzyści cytologii płynnej:
- czystszy preparat, w którym łatwiej ocenić komórki,
- mniejsze ryzyko konieczności powtórzenia badania z powodu materiału nienadającego się do oceny,
- możliwość wykonania z tej samej próbki dodatkowych badań, w tym testu HPV.
Ta ostatnia cecha jest szczególnie istotna w obecnym modelu profilaktyki. Gdy wynik testu HPV HR jest dodatni, cytologię płynną można wykonać z tej samej, już pobranej próbki, bez konieczności ponownej wizyty i ponownego pobrania. Wybór metody warto omówić z lekarzem, biorąc pod uwagę zasady programu, z którego korzystasz.
>> Może Cię zainteresować: Diagnostyka i testy na obecność wirusa HPV
Jak interpretować wyniki cytologii i testu HPV?
Wyniki badań przesiewowych bywają źródłem niepokoju, dlatego warto wiedzieć, jak je czytać.
>> Kluczowa zasada: nieprawidłowy wynik nie oznacza raka, lecz sygnał, że potrzebna jest dalsza obserwacja lub diagnostyka.<<
Wynik cytologii najczęściej opisuje się w systemie Bethesda. Prawidłowy wynik oznacza brak nieprawidłowych komórek. Wyniki nieprawidłowe opisują różne stopnie zmian – od niewielkich, które często ustępują samoistnie, po zmiany wymagające pogłębionej diagnostyki. Konkretne typy nieprawidłowych rozmazów (np. ASC-US, LSIL, HSIL) zawsze powinien zinterpretować lekarz w kontekście całości sytuacji klinicznej.
Wynik testu HPV jest prostszy w interpretacji – może być dodatni (wykryto DNA wirusa HPV) lub ujemny (nie wykryto DNA wirusa HPV).
| Zapamiętaj: Dodatni wynik testu HPV nie oznacza, że masz raka szyjki macicy ani nawet stanu przedrakowego. Oznacza jedynie, że w organizmie obecny jest wirus. U większości osób zakażenie HPV ustępuje samoistnie w ciągu 1-2 lat, zanim wywoła jakiekolwiek zmiany. |
|---|
Dalsze postępowanie zależy od połączenia obu wyników. Jeśli test HPV jest dodatni, a cytologia prawidłowa, lekarz zwykle zaleca kontrolę za około 12 miesięcy. Wyjątek stanowi infekcja dwoma najgroźniejszymi genotypami, czyli HPV 16 lub HPV 18, wtedy nawet przy prawidłowej, następowej cytologii płynnej powinna być wykonana kolposkopia.
Jeśli natomiast wynik cytologii jest nieprawidłowy – obecne są zmiany śródnabłonkowe, kolejnym krokiem bywa kolposkopia, czyli dokładna ocena nabłonka szyjki macicy pod powiększeniem po wybarwieniu, ewentualnie z pobraniem wycinka do badania histopatologicznego. O tym, które kroki są konieczne w Twoim przypadku, decyduje lekarz na podstawie kompletu wyników.
Szczepienie przeciw HPV u dorosłych – czy nadal warto?
Choć największe korzyści daje szczepienie przed inicjacją seksualną, osoby dorosłe również mogą odnieść z niego korzyść. Kluczowe jest to, że rzadko zdarza się sytuacja, że dana osoba miała kontakt ze wszystkimi typami wirusa, przed którymi chroni szczepionka – zwłaszcza ta 9-walentna.
Warto wiedzieć, że:
- szczepienie u osoby dorosłej może chronić przed tymi typami HPV, z którymi organizm jeszcze się nie zetknął,
- w Polsce szczepionka 2-walentna jest bezpłatna dla wszystkich dzieci i młodzieży do ukończenia 18 lat, a dla osób dorosłych dostępna jest z częściową, 50% refundacją,
- także osoby dorosłe, które przeszły już leczenie zmian związanych z HPV, mogą odnieść korzyść ze szczepienia – decyzję warto omówić z lekarzem
Niezależnie od wieku i faktu zaszczepienia, u osób dorosłych obowiązuje ta sama zasada: szczepienie nie zastępuje badań przesiewowych. To dopełnienie profilaktyki, a nie jej alternatywa.
Zakończenie
Szczepienie przeciw HPV to jedna z najlepszych decyzji, jakie możesz podjąć dla ochrony przed rakiem szyjki macicy. Nie jest to jednak decyzja, po której można zapomnieć o badaniach. Żadna szczepionka nie chroni przed wszystkimi wysokoonkogennymi typami wirusa, dlatego cytologia i test HPV pozostają konieczne przez całe życie.
Pamiętaj, że cytologia ocenia komórki nabłonka szyjki macicy, a test na HPV wykrywa DNA wirusa, oba badania razem dają najpełniejszy obraz. Dodatni wynik testu na HPV nie oznacza raka, lecz sygnał do dalszej diagnostyki Jeśli jesteś w wieku od 25 do 64 lat, sprawdź, kiedy ostatnio wykonywałaś badania przesiewowe i umów się na test HPV. To kilkanaście minut, które mogą uratować Ci życie.
Bibliografia
- Narodowy Fundusz Zdrowia, Wcześniej niedostępny, teraz zrobisz go na NFZ. Test HPV HR – skuteczniejsza profilaktyka raka szyjki macicy, nfz.gov.pl (dostęp: 20.07.2026 r.).
- Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – PIB, 50 pytań i odpowiedzi o bezpłatnych szczepieniach przeciw HPV, szczepienia.pzh.gov.pl Serwis Pacjent.gov.pl, Program profilaktyki raka szyjki macicy oraz Szczepienie, które chroni przed rakiem, pacjent.gov.pl [dostęp: 8.07.2026].
- Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników (PTGiP), rekomendacje dotyczące skriningu raka szyjki macicy z wykorzystaniem testu HPV HR (2024)
- World Health Organization, Cervical Cancer Elimination Initiative (strategia 90-70-90), who.int
- Falcaro M. i wsp., The effects of the national HPV vaccination programme in England, UK, on cervical cancer and grade 3 cervical intraepithelial neoplasia incidence, „The Lancet” 2021
Dr n. med. Wojciech Homola, specjalista położnictwa i ginekologii, autor wielu prac naukowych z zakresu HPV oraz profilaktyki raka szyjki macicy, wieloletni wykładowca akademicki. Na co dzień prowadzi ciąże, pomaga w doborze antykoncepcji, wykonuje kolposkopie, histeroskopie oraz elektrokonizacje szyjki macicy.
