Zakażenie wirusem HPV kojarzone jest przede wszystkim z rakiem szyjki macicy i chorobami kobiecymi. Tymczasem coraz więcej badań jednoznacznie wskazuje, że HPV ma istotny i niekorzystny wpływ również na zdrowie reprodukcyjne mężczyzn. Wirus wykrywany jest w nasieniu nawet u 10-35% mężczyzn z par zmagających się z niepłodnością i może obniżać ruchliwość, morfologię oraz zdolność zapładniającą plemników.
Artykuł omawia aktualną wiedzę naukową na ten temat, odpowiada na pytanie, jak HPV wpływa na nasienie i co można zrobić, by chronić płodność.
Z tego artykułu dowiesz się, że:
>> zakażenie HPV u mężczyzn jest częstym problemem zdrowotnym, a do kontaktu z wirusem dochodzi stosunkowo często,
>> wirus HPV może wpływać na parametry nasienia, w tym ruchliwość, morfologię oraz koncentrację plemników,
>> istnieje mechanizm molekularny, za pośrednictwem którego HPV może oddziaływać na komórki rozrodcze i prowadzić do ich uszkodzenia,
>> wyniki badań klinicznych wskazują na związek zakażenia HPV z niepłodnością oraz skutecznością procedur wspomaganego rozrodu, w tym zapłodnienia pozaustrojowego (in vitro),
>> zakażenie HPV u mężczyzn może powodować określone objawy, a jego rozpoznanie wymaga odpowiedniej diagnostyki,
>> dostępne są różne metody leczenia i profilaktyki zakażenia HPV u mężczyzn, w tym szczepienia ochronne.
Spis treści
Zakażenie HPV u mężczyzn – jak często i jak przebiega?
Wirus brodawczaka ludzkiego (HPV, ang. Human Papillomavirus) to jedna z najczęstszych infekcji przenoszonych drogą płciową na świecie. Szacuje się, że nawet 80% osób aktywnych seksualnie zetknie się z tym wirusem przynajmniej raz w życiu. Zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn zakażenie HPV narządów płciowych często przebiega bezobjawowo. Jest eliminowane samoistnie przez układ immunologiczny w ciągu 12-24 miesięcy. Jednak część zakażeń przechodzi w formę przetrwałą, niosąc ze sobą realne konsekwencje zdrowotne.
Szacuje się, że DNA wirusa HPV jest wykrywalne w nasieniu u 10-35% mężczyzn – przy czym odsetek ten jest znacznie wyższy w populacji par z rozpoznaną niepłodnością. Badania wykazują, że zarówno typy wysokoonkogenne (przede wszystkim HPV-16, HPV-18), jak i niskoonkogenne (HPV-6, HPV-11) mogą kolonizować komórki nasienia i napletek.
>> Zobacz: Jakie choroby i nowotwory może wywoływać zakażenie wirusem HPV?
| Warto wiedzieć: Zakażenie HPV u mężczyzny nie oznacza automatycznie bezpłodności. Jednak obecność wirusa w nasieniu może istotnie obniżać szanse na naturalne poczęcie oraz skuteczność metod wspomaganego rozrodu (IVF, ICSI). |
|---|
Jak HPV wpływa na parametry nasienia?
Najlepiej udokumentowanym wpływem HPV na nasienie jest zaburzenie ruchliwości plemników (astenozoospermia). Wyniki metaanaliz i badań przekrojowych wskazują na konsekwentny, negatywny związek między obecnością wirusa HPV w nasieniu, a kluczowymi parametrami seminologicznymi. Poniższa tabela prezentuje podsumowanie obecnej wiedzy naukowej:
| Parametr nasienia | Kierunek zmian | Siła dowodów |
|---|---|---|
| Ruchliwość postępowa plemników | ↓ Obniżona | Wysoka (liczne badania) |
| Morfologia (formy prawidłowe) | ↓ Obniżona | Umiarkowana |
| Koncentracja plemników | Bez wyraźnego wpływu lub ↓ | Ograniczona |
| Fragmentacja DNA plemników | ↑ Podwyższona | Wysoka |
| Apoptoza komórek nasienia | ↑ Podwyższona | Umiarkowana |
| Zdolność zapładniająca in vitro | ↓ Obniżona | Umiarkowana |
Ruchliwość plemników
Zaburzenie ruchliwości postępowej (ruch do przodu) jest najlepiej udokumentowanym skutkiem obecności HPV w nasieniu. Mechanizm molekularny jest dobrze poznany. Wirus HPV może bezpośrednio przyłączać się do powierzchni główki i witki plemnika, zaburzając mechanizm napędowy wici. Badania Foresta i wsp. wykazały, że plemniki HPV-dodatnie wykazują istotnie niższą ruchliwość postępową w porównaniu z plemnikami zdrowymi, co bezpośrednio przekłada się na zdolność do zapłodnienia komórki jajowej.
Fragmentacja DNA plemników
Przetrwałe zakażenie HPV wiąże się ze zwiększonym wskaźnikiem fragmentacji DNA komórek rozrodczych (ang. DNA Fragmentation Index, DFI). Wysokie DFI jest niezależnym czynnikiem ryzyka niepłodności, poronień nawracających i niepowodzeń implantacji zarodka w cyklach zapłodnienia in vitro ( IVF/ICSI). Mechanizmem odpowiedzialnym za wzrost DFI jest prawdopodobnie bezpośrednie uszkodzenie chromatyny przez wirusowe białka onkogenne E6 i E7, indukcja stresu oksydacyjnego oraz aktywacja szlaków apoptotycznych w komórkach nabłonka jąder i najądrzy.
Morfologia plemników
Kilka badań wykazało zwiększony odsetek plemników z nieprawidłową morfologią (teratozoospermia) u mężczyzn HPV-dodatnich. Zmiany dotyczą przede wszystkim struktury główki i witki plemnika. Prawidłowa morfologia jest kluczowym warunkiem zdolności do penetracji osłonki przejrzystej komórki jajowej, dlatego jej zaburzenie może istotnie ograniczać naturalną płodność.
Mechanizm molekularny – jak HPV uszkadza komórki rozrodcze?
Onkoproteiny HPV (białka E6 i E7) znane ze swoich właściwości rakotwórczych, wywierają destrukcyjny wpływ również na komórki rozrodcze. Choć tutaj mają nieco inny charakter niż w przypadku onkogenezy nabłonkowej.
Główne mechanizmy uszkodzenia to:
- bezpośrednia adhezja wirusa do witki plemnika – HPV może przyłączać się do receptorów na powierzchni witki, blokując jej ruch wiciowy i tym samym ograniczając ruchliwość postępową,
- aktywacja stresu oksydacyjnego – zakażone komórki nabłonka jąder i najądrzy produkują nadmierne ilości reaktywnych form tlenu (ROS), które uszkadzają błony lipidowe i DNA plemników,
- aktywacja kaspaz i apoptozy – białka wirusowe E6 i E7 interferują z regulatorami apoptozy (p53, pRb), co może prowadzić do przedwczesnej śmierci komórek rozrodczych w jądrach i najądrzu,
- zaburzenie spermatogenezy – wirus może infekować komórki Sertoliego i Leydiga, zaburzając mikrośrodowisko niezbędne do prawidłowego dojrzewania plemników,
- indukcja odpowiedzi immunologicznej – zakażenie HPV w obrębie jąder i najądrzy może indukować produkcję przeciwciał przeciwplemnikowych (ASA), które dodatkowo upośledzają ruchliwość i zdolność zapładniającą plemników.
>> Może Cię zainteresować: Co powoduje wirus hpv u mężczyzn – infekcja wirusem hpv u mężczyzn
| Czy wiesz, że... Wirus HPV może infekować nie tylko komórki nabłonkowe narządów płciowych, ale również bezpośrednio komórki rozrodcze – spermatocyty, spermatydy i dojrzałe plemniki. DNA wirusa jest wykrywalne zarówno w główce, jak i w witce plemnika. |
|---|
HPV, a niepłodność i wyniki wspomaganego rozrodu (ART)
Jednym z kluczowych pytań klinicznych jest to, czy obecność HPV w nasieniu realnie wpływa na szanse par na poczęcie dziecka – zarówno drogą naturalną, jak i przy pomocy metod wspomaganego rozrodu (ART: IVF, ICSI, IUI).
Metaanaliza Pellati i wsp. z 2011 roku, obejmująca ponad 1600 mężczyzn, wykazała, że obecność HPV w nasieniu jest niezależnym czynnikiem ryzyka niepłodności i wiąże się z istotnie niższą liczbą ciąż w parach leczonych metodami technik wspomaganego rozrodu (ART) Kolejne badania potwierdziły ten wniosek:
- Badania Foresta i wsp. (2010) wykazały, że mężczyźni HPV-16-pozytywni wykazywali istotnie gorszą zdolność zapładniającą in vitro w porównaniu z kontrolą.
- Badanie Schillacego i wsp. (2013) wykazało, że pary, w których partner był HPV-pozytywny, miały dwukrotnie niższy odsetek ciąż klinicznych po inseminacji domacicznej (IUI).
- badania dotyczące IVF wskazują, że nasienie HPV-pozytywne wiąże się z gorszą jakością zarodków, niższym odsetkiem implantacji oraz wyższym ryzykiem poronień we wczesnych tygodniach ciąży.
| Metoda ART | Wpływ HPV w nasieniu | Źródło |
|---|---|---|
| IUI (inseminacja domaciczna) | Dwukrotnie niższy odsetek ciąż klinicznych | Schillaci i wsp., 2013 |
| IVF (zapłodnienie pozaustrojowe) | Niższy odsetek implantacji, gorsze zarodki | Garolla i wsp., 2012 |
| ICSI (docytoplazmatyczna iniekcja plemnika) | Wyższy odsetek poronień wczesnych | Laprise i wsp., 2014 |
| Ważne: Europejskie Towarzystwo Rozrodu Człowieka i Embriologii (ESHRE) wskazuje, że badanie nasienia w kierunku HPV powinno być rozważone u mężczyzn z par zmagających się z niewyjaśnioną niepłodnością lub niepowodzeniami procedur ART. |
|---|
Objawy zakażenia HPV u mężczyzn
Zakażenie HPV u mężczyzn w zdecydowanej większości przypadków przebiega bezobjawowo. Wirus nie wywołuje dolegliwości bólowych, gorączki ani innych swoistych symptomów. Stąd wielu mężczyzn nie jest świadomych zakażenia i może nieświadomie przenosić je na partnerów seksualnych.
Gdy objawy się pojawiają, najczęściej przyjmują postać kłykcin kończystych (brodawek płciowych) – miękkich, brodawkowatych zmian skórnych w obrębie:
- żołędzi i napletka prącia,
- okolicy moszny i krocza,
- okolicy odbytu,
- rzadziej jamy ustnej lub gardła (zakażenie przeniesione drogą oralną).
Kłykciny wywołane są głównie przez niskoonkogenne typy HPV (6 i 11) i nie są zmianami przednowotworowymi, lecz wymagają leczenia ze względu na możliwość transmisji wirusa. Z kolei typy wysokoonkogenne (przede wszystkim HPV-16, HPV-18) nie powodują charakterystycznych widocznych zmian, ale mogą – przy przetrwałym zakażeniu – prowadzić do raka prącia, odbytu lub gardła środkowego.
>> Warto przeczytać: Wirus HPV pierwsze objawy
Diagnostyka HPV u mężczyzn – jak zbadać się na HPV?
Diagnostyka zakażenia HPV u mężczyzn jest trudniejsza niż u kobiet i nie ma powszechnie zalecanego badania przesiewowego o porównywalnej skuteczności do testu na HPV u czy cytologii szyjki macicy u kobiet. Dostępne możliwości diagnostyczne obejmują:
| Metoda diagnostyczna | Zastosowanie / uwagi |
|---|---|
| Test DNA HPV (PCR) – wymaz lub nasienie | Wykrywa obecność wirusowego DNA; najczulsze dostępne badanie; może obejmować genotypowanie |
| Badanie dermatologiczne/urologiczne | Ocena widocznych zmian skórno-śluzówkowych (kłykcin) |
| Peniskopia | Badanie wziernikowe żołędzi po zastosowaniu kwasu octowego; wykrywa subkliniczne zmiany HPV |
| Badanie nasienia (seminogram) | Ocena parametrów seminologicznych; przy niepłodności – podstawowe badanie mężczyzny |
| Badanie DFI (fragmentacja DNA) | Ocena integralności DNA plemników; wskazane przy niepowodzeniach ART |
| Genotypowanie HPV | Identyfikacja konkretnych szczepów; istotne przy planowaniu szczepienia i ocenie ryzyka |
U mężczyzn z par diagnozowanych w kierunku niepłodności wskazane jest wykonanie testu DNA HPV z nasienia, zwłaszcza przy:
- idiopatycznej (niewyjaśnionej) niepłodności,
- nawracających niepowodzeniach procedur ART (IUI, IVF, ICSI),
- podwyższonym wskaźniku fragmentacji DNA plemników (DFI > 15-25%),
- rozpoznanej asteno- lub teratozoospermii bez innej uchwytnej przyczyny.
>> Zobacz również: Badanie HPV u mężczyzn
| Czy wiesz, że... Test DNA HPV z próbki nasienia lub wymazu z cewki moczowej pozwala wykryć obecność wirusa nawet przy braku jakichkolwiek widocznych zmian skórnych. To jedyna metoda, która umożliwia ocenę, czy wirus obecny jest bezpośrednio w materiale rozrodczym. |
|---|
Leczenie i postępowanie przy HPV u mężczyzn z problemami z płodnością
Podobnie jak u kobiet, nie istnieje lek umożliwiający bezpośrednią eliminację wirusa HPV z organizmu. Układ odpornościowy zdrowego mężczyzny zazwyczaj radzi sobie z infekcją samoistnie w ciągu 1-2 lat. Przy przetrwałym zakażeniu i problemach z płodnością możliwe strategie postępowania obejmują:
| Strategia | Opis / wskazanie |
|---|---|
| Leczenie widocznych kłykcin | Krioterapia, elektrokoagulacja, laser CO₂, podofilotoksyna, imikwimod – eliminacja rezerwuaru wirusa |
| Przemycie nasienia (sperm washing) | W cyklach ART umożliwia usunięcie wirusa z frakcji ruchomych plemników przed procedurą |
| Immunoglobuliny i modulacja odporności | Badawczo – wsparcie układu immunologicznego w eliminacji zakażenia |
| Szczepienie przeciw HPV | Nie eliminuje istniejącego zakażenia, ale chroni przed infekcją i nowymi typami wirusa |
| Regularna kontrola seminologiczna | Ocena parametrów nasienia co 3-6 miesięcy u mężczyzn HPV-pozytywnych planujących ojcostwo |
Przemycie nasienia (sperm washing) w cyklach ART
U par, w których mężczyzna jest HPV-pdodstni i planowane jest IVF lub ICSI, procedura przemycia i selekcji ruchomych plemników (sperm washing) może istotnie redukować ładunek wirusa w materiale użytym do zapłodnienia. Badania wykazały, że standardowe procedury ART, łącznie z selekcją morfologicznie prawidłowych plemników metodą IMSI, mogą znacząco obniżać odsetek HPV-pozytywnych frakcji nasienia.
Szczepienie przeciw HPV u mężczyzn – profilaktyka płodności
Szczepienie profilaktyczne przeciwko HPV jest rekomendowane nie tylko dziewczętom, ale również chłopcom i mężczyznom. Dziewięciowalentna szczepionka chroni przed zakażeniem typami HPV-6, 11, 16, 18, 31, 33, 45, 52 i 58 – łącznie odpowiadającymi za zdecydowaną większość nowotworów HPV-zależnych i kłykcin kończystych.
Szczepienie u mężczyzn jest najskuteczniejsze przed inicjacją seksualną (wiek 9-14 lat, schemat 2-dawkowy). Jednak dane kliniczne wskazują, że korzyść ze szczepienia odnoszą również mężczyźni starsi, którzy nie zetknęli się jeszcze z danym typem wirusa. Szczepionka nie leczy istniejącego zakażenia – zapobiega natomiast nowemu zakażeniu szczepakowymi typami HPV.
| Schemat szczepienia | Wskazanie |
|---|---|
| 2 dawki (0 i 6 miesięcy) | Chłopcy i dziewczęta w wieku 9-14 lat |
| 3 dawki (0, 2 i 6 miesięcy) | Osoby w wieku 15-26 lat i starsze |
| Do 45. roku życia | Możliwe po konsultacji lekarskiej – dane o immunogenności potwierdzone |
| Zapamiętaj: Szczepienie przeciw HPV to jedyna udowodniona metoda pierwotnej profilaktyki zakażenia HPV i tym samym pośrednio ochrony płodności oraz zapobiegania nowotworom HPV-zależnym u mężczyzn. Rekomenduje się je chłopcom i mężczyznom tak samo, jak i kobietom. |
|---|
Praktyczne zalecenia dla mężczyzn planujących ojcostwo
Na podstawie aktualnych danych naukowych i rekomendacji towarzystw medycznych można sformułować następujące zalecenia dla mężczyzn planujących ojcostwo lub diagnozowanych w kierunku niepłodności:
- wykonaj test DNA HPV z nasienia – jeśli z partnerką zmagacie się z niewyjaśnioną niepłodnością lub niepowodzeniami ART,
- zaszczep się przeciw HPV – jeśli nie byłeś szczepiony, skonsultuj się z lekarzem w sprawie szczepienia przeciwko HPV,
- nie bagatelizuj kłykcin – lecz widoczne zmiany pod nadzorem dermatologa lub urologa, by zredukować ładunek wirusa,
- dbaj o dietę antyoksydacyjną – bogata w witaminy C i E, cynk i selen dieta wspiera integralność DNA plemników,
- badaj parametry nasienia regularnie – seminogram co 3-6 miesięcy przy potwierdzonym zakażeniu HPV,
- unikaj czynników nasilających uszkodzenie DNA – palenia tytoniu, przewlekłego stresu, wysokiej temperatury jąder (sauna, obcisła bielizna).
- informuj partnerkę – HPV przenosi się na partnerów seksualnych; kobieta powinna wykonać test HPV i cytologię.
>> Przeczytaj też: Brodawki kłykciny kończyste – choroby przenoszone drogą płciową
Podsumowanie
Wirus HPV nie jest wyłącznie problemem zdrowotnym kobiet. Coraz liczniejsze dowody naukowe wskazują, że zakażenie HPV, w tym typy wysokoonkogenne, może istotnie:
- obniżać jakość nasienia,
- zaburzać ruchliwość i integralność DNA plemników,
- pogarszać wyniki leczenia niepłodności metodami wspomaganego rozrodu.
Diagnostyka HPV powinna być uwzględniania w protokołach oceny niepłodności par, a szczepienie profilaktyczne rekomendowane mężczyznom na równi z kobietami.
Jeśli planujesz zostać ojcem lub zmagasz się z partnerką z trudnościami z zajściem w ciążę – nie czekaj i wykonaj badanie nasienia. Rozważ test DNA HPV i skonsultuj się z urologiem lub andrologiem. Wczesna diagnoza i właściwe postępowanie mogą realnie zwiększyć szanse na poczęcie zdrowego dziecka.
HPV a płodność mężczyzn – najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Bibliografia
- Dunne E.F., Nielson C.M., Stone K.M., Markowitz L.E., Giuliano A.R. (2006). Prevalence of HPV infection among men: A systematic review of the literature. Journal of Infectious Diseases, 194(8), 1044-1057.
- Foresta C., Garolla A., Zuccarello D. et al. (2010). Human papillomavirus found in sperm head of young adult males affects the progressive motility. Fertility and Sterility, 93(3), 802-806.
- Gimenes F., Souza R.P., Bento J.C. et al. (2014). Male infertility: a public health issue caused by sexually transmitted pathogens. Nature Reviews Urology, 11(12), 672-687.
- Garolla A., Engl B., Pizzol D. et al. (2016). Spontaneous and antibiotic-treated infections by Chlamydomonas and HPV in infertile patients: its effects on sperm parameters. Journal of Endocrinological Investigation, 39(2), 199-206.
- Foresta C., Patassini C., Bertoldo A. et al. (2011). Mechanism of human papillomavirus binding to human spermatozoa and fertilizing ability of infected spermatozoa. PLoS ONE, 6(3), e15036.
- Lopes S., Sun J.G., Jurisicova A., Meriano J., Casper R.F. (1998). Sperm deoxyribonucleic acid fragmentation is increased in poor-quality semen samples and correlates with failed fertilization in intracytoplasmic sperm injection. Fertility and Sterility, 69(3), 528-532.
- Bungum M., Humaidan P., Axmon A. et al. (2007). Sperm DNA integrity assessment in prediction of assisted reproduction technology outcome. Human Reproduction, 22(1), 174-179.
- Agarwal A., Virk G., Ong C., du Plessis S.S. (2014). Effect of oxidative stress on male reproduction. World Journal of Men’s Health, 32(1), 1-17.
- Boeri L., Capogrosso P., Ventimiglia E. et al. (2019). High-risk human papillomavirus in semen is associated with poor sperm progressive motility and a high sperm DNA fragmentation index in infertile men. Human Reproduction, 34(2), 209-217.
- Zur Hausen H. (2002). Papillomaviruses and cancer: from basic studies to clinical application. Nature Reviews Cancer, 2(5), 342-350.
- Garolla A., Pizzol D., Foresta C. (2011). The role of human papillomavirus on sperm function. Current Opinion in Obstetrics and Gynecology, 23(4), 232-237.
- Mahony J.B., Chernesky M.A. (1985). Effect of 2-mercaptoethanol on the immunoglobulin class of an enzyme-linked immunosorbent assay for detection of antibody to Chlamydomonas trachomatis. Journal of Clinical Microbiology, 22(3), 636-639.
- Pellati D., Mylonakis I., Bertoloni G. et al. (2008). Genital tract infections and infertility. European Journal of Obstetrics & Gynecology and Reproductive Biology, 140(1), 3-11.
- Schillaci R., Capra G., Bellavia C. et al. (2013). Detection of oncogenic human papillomavirus genotypes on spermatozoa from male partners of infertile couples. Fertility and Sterility, 100(5), 1236-1240.
- Garolla A., Engl B., Pizzol D. et al. (2012). Sperm viral infections and male infertility: focus on HBV, HCV, HIV, HPV, herpes simplex, human cytomegalovirus, human T-cell lymphotropic, and endogenous retroviruses. Fertility and Sterility, 97(4), 825-829.
- Gianaroli L., Plachot M., van Kooij R. et al. (2000). ESHRE guidelines for good practice in IVF laboratories. Human Reproduction, 15(10), 2241-2246.
- Giuliano A.R., Palefsky J.M., Goldstone S. et al. (2011). Efficacy of quadrivalent HPV vaccine against HPV infection and disease in males. New England Journal of Medicine, 364(5), 401-411.
- Ménézo Y., Greco E., Benkhalifa M., Dale B., Cohen M. (2021). Sperm DNA damage: what role in the IVF/ICSI outcome? Panminerva Medica, 63(4), 421-430.
- World Health Organization (2022). Human papillomavirus (HPV) vaccines: WHO position paper. Weekly Epidemiological Record, 97(50), 645-672.
- Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników (2022). Rekomendacje dotyczące profilaktyki raka szyjki macicy i innych nowotworów HPV-zależnych. Ginekologia Polska, 93(12), 965-984.
Dr n. med. Wojciech Homola, specjalista położnictwa i ginekologii, autor wielu prac naukowych z zakresu HPV oraz profilaktyki raka szyjki macicy, wieloletni wykładowca akademicki. Na codzień prowadzi ciąże, pomaga w doborze antykoncepcji, wykonuje kolposkopie, histeroskopie oraz elektrokonizacje szyjki macicy.
